Hvers konar áfallahjálp?

Efnahagskreppan sem Íslendingar hafa nú hafnað í reynir gríðarlega á marga menn og konur. Í þessu sambandi hafa ýmsir komið fram og rætt um að þjóðinni líði illa, fólk sé ekki öruggt og taka þurfi tillit til þess þegar menn tala um þjóðfélagsvandann og með því að bjóða sálrænna aðstoð eða “áfallahjálp”.

Mér þykir nauðsynlegt að fara um þetta nokkrum orðum og vona ég að allir skilji hvers vegna ég læt ógert að tilgreina eignarhald á þeim skoðunum sem ég flokka með þvaðri í allri þessari umræðu.

Vanlíðan getur verið eðlileg og viðeigandi

Stundum hafa snöggar breytingar á lífskjörum í þjóðfélaginu slík áhrif að sum okkar hafna í öngstræti. Við getum orðið atvinnulaus. Sparnaður margra ára hverfur skyndilega. Við sjáum fram á að ná ekki endunum saman og teljum jafnvel líklegt og kannski víst að við missum húsnæði okkar. Það skiptir miklu máli fyrir alla að átta sig á því og skilja að við þessar kringumstæður þá er það heilbrigðismerki að líða illa og vera jafnvel í “klessu”. Allir sem reyna að koma því inn hjá okkur að eitthvað sé bogið við það fara með fleipur. Allir sem fara að tala um slíkt sem geðrænt vandamál sem þarfnist faglegrar meðhöndlunar eru að þvaðra. Þess vegna eiga hvorki heilbrigðisyfirvöld né fagmenn að láta eins og einhvers konar “áfallahjálp” sé sjálfsögð þjónusta sem almenningur þurfi á að halda.

Pólitíks misbeiting heilsufagmennskunnar

Allra síst er það fagmanni samboðið að leyfa sér að tala um að reiði sé skaðleg eða slæm við þessar aðstæður. Engar rannsóknir eða skynsamlegar kenningar má draga fram sem heimildir í þessu efni.

Með því að segja að fólk eigi ekki að vera reitt er fagmaður að misnota stöðu sína í pólitískum tilgangi. Staðreyndin er sú að fólk hefur fullan rétt á því að leggja þá merkingu í atburði þessa dagana að það hafi verið misvirt, móðgað og blekkt. Þá verður maður óhjákvæmilega reiður. Það er lögmál. Sá sem segir að eitthvað sé athugavert við þetta er að segja að fólk eigi að leggja aðra merkingu í atburðina. Og þar með er viðkomandi farinn að blanda sér í pólitík. Reyndar pólitík hversdagslífsins en engu að síður pólitík.

Hitt er svo annað mál að reiðinni er hollast að beina í einhvern félagslegan uppbyggilegan farveg eins og þann að blanda sér í opinbera umræðu, nýta sér vettvang verkalýðsfélaga og stjórnmálaflokka, tala við vinnufélaga sína um pólitík og þjóðfélagsmálin o..s.frv. Það er engum til þjónkunar nema kúgunaröflunum að fara niðrí bæ um helgar og drekka sig blindaugafullan, brjóta rúður, senda haturspósta í tölvur eða hringja í biskupinn og skamma hann fyrir fjarveru Guðs í öllu þessu.

Hagur gamla fólksins

Fyrir nokkrum dögum reyndu málsmetandi menn að tjá sig á þá leið að fólk ætti að gæta orða sinna og vera ekki með bölmóð eða rífast á opinberum vettvangi. Slíkt kæmi börnum og gamalmennum í uppnám. Annað eins þvaður og vitleysu hef ég aldrei heyrt né lesið. Þó héldu þessir menn að þeir gengdu sérstökum embættum til að gæta heilsu þjóðarinnar. Þið verðið að fyrirgefa en ég held að þessir menn hafi ekki hugsað áður en þeir töluðu. Byrjum á gamalmennunum.

Mér líkar illa þegar talað er niður til gamla fólksins í þjóðfélaginu og látið eins og það hafi hvorki vit né lesi blöðin. Ef einhver heldur að gamla fólkið sé í uppnámi yfir því hvernig talað er eða hvað menn segja í fjölmiðlum þá þekkir sá hinn sami bara alls ekki fólkið sem fætt er 1930 plús mínús tíu. Í fyrsta lagi þekkir þessi kynslóð vel kreppur og þrengingar. Í öðru lagi er það vant pólitísku þrasi. Þjóðfélagsástandið í sjálfu sér vekur líklega með því engar óviðráðanlegar áhyggjur.

Það sem gamla fólkið þarft fyrst og fremst að vera öruggt um er tvennt og hef ég orð móður minnar aldraðrar fyrr þessu: (1) Ábyrgir ráðherra þurfa að segja hátt og snjallt að ellilífeyrisþegar í landinu fái óskertar greiðslur héreftir sem hingaðtil. (2) Kreppan mun ekki hafa áhrif til þess að áfram verði vanrækt að tryggja öldruðu fólki sómasamlega þjónustu í þessu landi. – Fái gamla fólkið að heyra þetta þannig að trúverðugt séð hafa stjórnvöld veitt því þá “áfallahjálp” sem þau ein geta veitt þessari kynslóð.

Geðhagur barnanna

Snúum okkur að börnunum. Þarf ekki að vernda þau fyrir öllum þessum gauragangi?

Ég er alinn upp á alþýðuheimili í Reykjavík. Ég og bræður mínir steinhéldum kjafti í hverjum kvöldmatartíma meðan fréttir voru lesnar í útvarpinu. Oft og einatt var Ísland að fara á hausinn, gengisfall, dýrtíð, aflabrestur, kal í túnum og djöfulmóður. Ég veit ekki til þess að við höfum verið í neinum sálarháska. Spöruðu menn þó ekki “skítkastið” í þá daga. Mætti stjórnmálafólk taka upp siði í pólitískri umræðu þess tíma nú þegar hin þrúgandi kurteisi hefur átt sinn þátt í að reka okkur uppá sker. Ég veit að nánast allir þeir sem fæddir eru á milli 1940 og 1960 samsinna mér. “Kurteisin” er að drepa pólitíska umræðu og er ekkert annað en skálkaskjól yfirgangsmanna.

Það er nefnilega einmitt hollt og gott fyrir börnin að það sé rifist sem allra mest á opinberum vettvangi nú á þessum tímum efnahagsþrenginga, pólitískra ágreiningsmála og öryggisleysis. Hvers vegna? Vegna þess að þá sjá og finna foreldrar þeirra að þeir eiga einhverja málsvara sem tala munni þeirra og tjá hug þeirra. Í það minnsta næstum því. Með því verða þeir eilítið öruggari og ekki eins stressaðir í samskiptum við börn sín. Öll viðleitni til að tala ekki um hlutina, tala ekki umbúðalaust um hlutina og rífast ekki um hlutina er til þess eins að auka á óvissu og öryggisleysi. Þeir sem skilja þetta ekki, skilja ekki neitt. Þeir sem mæla fyrir þessari vitleysu um “ábyrgð” í tali og annað eftir því eru að leggja til að lýðræðið sé skert á vissu sviði.

Unga fólkið okkar

Það fólk sem við ættum að hafa mestar áhyggjur af er kynslóðin sem fædd er eftir 1970. Með öðrum orðum ættum við einkum að hyggja að sálarheill fólksins í landinu sem hefur það verk með höndum að að geta af sér og ala upp ungviðið. Þetta fólk þarf ekki á neinni áfallahjálp að halda upp til hópa. Vandamál þess er ekki að það hefur áhyggjur heldur sá raunverulegi háski sem veldur áhyggjunum.

Hremmingarnar eru eftirfarandi og hefur engin sálræn aðstoð áhrif þar á: Unga fólkið okkar er að eiga og ala upp börn, þarf að fjárfesta í húsnæði og reka bíl, gríðarlegur fjöldi þarf að borga námslán plús öll þessi fjárans útgjöld sem skapast af því að börnin vaxa svo hratt (stærra rúm, nýr galli hvert haust, nýir kuldaskór á hverjum vetri og stundum tvennir o.s.frv.)…. Þetta þekkja allir sem hafa bardúsað í barneignum. Endalausar “samtímisfjárfestingar” þar sem ekki er hægt að “sæta lagi með stöðu á markaði” eins og einhver fábjáninn orðaði það. Ég kaupi pollagalla á krakkann hvað sem hann kostar.

Nú eru allir - skrifstofulýður verkalýðsfélaganna og vinir þeirra í atvinnurekendafélaginu ásamt stjórnmálamönnunum – nú eru allir sammála um að frysta þurfi laun. Gott og vel. En þá þarf að frysta allt það sem laun yngri kynslóðarinnar (sem er að ala upp börnin ) á að greiða. Námslánin, húsnæðislánin og svo framvegis. Stjórnvöld geta ekki farið framá að launafólk sætti sig við að laun þeirra hækki ekki ef útgjöld sem stjórnvöld hafa í hendi sér fá að hækka. Og þau útgjöld sem stjórnvöld ráða algjörlega hver verða fyrir barnafólkið í landinu eru einmitt námslánin og húsnæðislánin (því nú á ríkið öll þessi lán).

Ef heilbrigðisráðherra ríkisstjórnarinnar hefur áhuga á geðheilsu barna og foreldra þeirra þá beitir hann sér auðvitað fyrir þessu.

Hverjir þurfa faglega geðheilbrigðisþjónustu?

Ég er ekki að segja að fagmenn og heilbrigðiskerfi gegni ekki sérstöku hlutverki í þessu ástandi. Ég er bara að mótmæla því að vandamálum sem stjórnvöld, stjórnmálaflokkar og verkalýðsfélög eiga að leysa sé breytt í sálræn- og geðræn vandamál einstaklinga. Það hefur verið gert nóg af því í “góðærinu”.

Í þessu þjóðfélagi síðustu árin hefur ekki þurft að leita lengi að fólki í félagslegum þrengingum sem það ræður ekki við með óhjákvæmilegum afleiðingum fyrir geðheilsu þess. Heimilislæknar, geðlæknar, sálfræðingar og félagsráðgjafar út um allar trissur geta borið vott um að fullkomlega andlega heilbrigt fólk með fullan vilja og viðleitni til að bjarga sér hefur orðið undir í þessu þjóðfélagi og ekkert virðist því til bjargar nema skilgreina vanda þess sem heilbrigðisvandamál. Þetta er mikill ljóður á ráði íslenska velferðarkerfisins.

Sáluhjálp þjóðarinnar upp til hópa eru orð og æði stjórnvalda, stjórnmálaflokka og verkalýðsfélaga.

Þeir sem þurfa sérstaka aðstoð eru einkum þrír hópar:

1) Þeir sem þegar hafa átt við þunglyndi og kvíða að stríða.

Við núverandi aðstæður er þess að vænta að þeir sem eru veikir fyrir á einhverju sviði eigi erfiðara með að ráða við aðstæður og þær komi niður á þeim. Á það jafnt við um þá sem eru veilir fyrir hjarta og þá sem strítt hafa við tilfinningalegan vanda. Þeir sem hafa áður leitað sér aðstoðar – hvort sem þeir eru á bata vegi eður ei – þurfa auðvitað að fara gætilega og setja sig að nýju í samband við sína lækna og sálfræðinga ef það er ekki virkt. Hinir sem vita að þeir hafa haft tilhneigingu til þungslyndis og kvíða umfram aðra en aldrei leitað sér aðstoðar ættu að leita sér hjálpar. Svo einfalt er það. Við höfum engin efni á forréttindum skammarinnar á þessum óvissutímum. Besta og hæfasta fólk fer í fár í kreppuástandi eins og þessu.

2) Þeir sem geta ekki gengið að traustum félagslegum og tilfinningalegum stuðningi geta þurft á sérstakri aðstoð að halda.

Það er sérlega þýðingarmikið fyrir dugmikið og heilbrigt fólk sem á við þrengingar og óvissu að stríða nú að hyggja að líðan sinni og spyrja sjálft sig hvort það sé í nógu góðu og traustu sambandi við vini og fjölskyldu. Ef ekki – þá má reikna með að erfiðara verði að takast á við streituna og kemur þá til greina að leita faglegrar aðstoðar. Meginreglan er þó sú að byrja á því að treysta fjölskyldu- og vinabönd. Séu einhverjar hindranir í vegi þessi er viturlegt að fá hjálp til að leita leiða til að rata í það öryggi sem skiptir okkur mestu máli sem er einmitt ástvinir okkar.

3) Þriðji hópurinn sem getur þurft á faglegri aðstoð að halda eru þeir sem lenda í sérstakri klípu við þessar sérstöku aðstæður sem eru sérstaklega erfiðar. Það fyrsta sem okkur kemur í hug hér er auðvitað atvinnumissir. Hjá sumum þarf það ekki að vera mikið áfall og veltur það á aldri, menntun, starfsgrein og fleiru. En þetta getur verið hrein katastrofa að missa vinnuna – ekki vegna manns sjálfs heldur fyrst og fremst vegna þeirra sem maður ber ábyrgð á (talar sá sem reynsluna hefur).

Annað sem okkur flýgur í hug hér eru þeir sem hafa haft viss störf með höndum og finna til samviskubits vegna þess að þeim þykir endilega að þeir beri ábyrgð á hremmingum annarra. Hér eiga í hlut margir óbreyttir starfsmenn fjármálastofnana sem hafa einfaldlega verið að fylgja stefnu stjórnar, greiningar- og markaðsdeilda en persónulega selt kúnnunum “svikna vöru”. Þetta fólk var ekki alið upp til annars en láta gott af sér leiða en líður nú eins og það hafi framið glæpi. Sem það hefur ekki gert. Undan þessu getur sviðið svo sárt að leita þarf faglegrar aðstoðar þó maður eigi nánast fullkomna fjölskyldu.

—-

Þetta var nú það sem ég vildi segja um sálarástandi þjóðarinnar í bili og hvernig bregðast þarf við því…….. Fyrir alla muni bið ég lesendur að gera ekki alla sálfræðinga landsins ábyrga fyrir því sem ég segi þó svo vilji til að ég sé úr þeirra hópi og formaður félagsskapar þeirra. Hér erum við að ræða um vandamál sem við verðum aldrei sammála um og best er að vera sammála um að vera ósammmála. Fjöldi kollega minna bæði úr minni stétt og lækna eru vísast ósammála mér og bið ég fólk lengstra orða að treysta fremur á gagnrýna hugsun sína og dómgreind fremur en kennivald á þessum síðustu og verstu tímum.