Röksemdir húsmóður í Vesturbænum

Málið snýst um hvort ástæða sé til að fjarlægja PIP-sílikonpúða úr brjóstum kvenna sem reynast heilir, þ.e.a.s. hafa ekki rofnað og leka. Húsmóðirin er sammála þeim sem véla um aðgerðir hins opinbera í þessu máli: Ekki skal fjarlægja þessa púða nema þeir hafi skemmst; annars skal bíða og sjá til. Nú segir húsmóðirin:

Þessi afstaða til þess hvenær fjarlægja eigi púðana kann að koma fólki á óvart…..  Fyrir þessu eru þó læknisfræðilegar ástæður sem hér verða lauslega raktar og eðlilegt er að stjórnvöld fylgi……

Umræðan um PIP-púðana komst í hámæli þegar sérstök tegund krabbameins, s.k. ALCL, var tengd við þá. Rannsóknir í Frakkklandi og Bretlandi hafa hins vegar útilokað þessi tengsl, og ekkert bendir til þess að þeir séu eitraðir (eins og Pétur orðar það), né eru aðrar ábendingar um skaðsemi þeirra sem gefa tilefni til að mæla með því að heilir púðar séu fjarlægðir. Áhættan af aðgerðinni (sem er umtalsvert inngrip og gerð í svæfingu) er þannig (ennþá) talin meiri en að kona hafi heila púða. Hins vegar er talið þó það sé ekki staðfest að PIP-púðar séu líklegri til að rifna og leka en aðrir púðar og ef það gerist þá sé meiri hætta á óþægindum, ertingu og bólgum og þá er ráðlegt að fjarlægja þá.

Ég er bæði ósammála því að þessi stefna sé skynsamleg og einnig að fyrir henni liggi læknisfræðilegar ástæður.

Læknisfræðilegt áhættumat

Það áhættumat sem húsmóðirin hefur lýst stenst ekki hagnýta rökfræði og á ekkert skylt við læknisfræði.

Fullyrt er að áhættan af aðgerð sé meiri en láta heilan púða eiga sig. Þetta eru rökleg nauðsyn að sjálfsögðu. Á meðan púðinn er heill og að því gefnu að hann valdi þannig ekki skaða…. nú þá veldur hann ekki skaða. Þar með er eina áhættan sjálf aðgerðin.

Þar með þykjast menn hafa sloppið í skjóli reglunnar um að jafnan skuli beita þeirri íhlutun í lækningum þar sem ágengni er í lágmarki. En þetta er sjónhverfing.

Það er nefnilega ekki hægt að gera ráð fyrir að PIP-púðinn haldist heill og því líta valkostir í áhættumatinu frá læknisfræðilegu sjónarmiði svona út: Hvort er áhættan meiri af því að 1) framkvæma aðgerðina meðan púðinn er heill eða 2) eftir að hann hefur rifnað.

Augljóst er að áhætta er meiri af aðgerð + rifnum púða en aðgerð + heilum púða. Hin læknisfræðilega niðurstaða hlýtur að vera sú að forðast beri að sú staða komi upp að fjarlægja þurfi skemmda púða. Nú er ekki hægt að koma í veg fyrir að púðarnir skemmist með neinum ráðum – og þá standa menn frammi fyrir því hvort þeir eigi að taka þá áhættu að bíða með aðgerðir þar til púðarnir fara að leka. En það er einmitt stefna heilbrigðisyfirvalda – að fjarlægja púðana ekki fyrr en þeir skemmast.

Við megum svo ekki gleyma því að öryggi PIP-púðanna var aldrei rannsakað og þeir leyfðir – heldur þvert á móti. Þeir eru svindl og framleiðsla þeirra og sala glæpur.

Það er því eftirtektarvert þegar húsmóðirin snýr sönnunarbyrðinni við í óleyfi. Það hefur ekki verið sýnt framá skaðsemi PIP-púðanna að hennar mati og jaðrar við að af skrif hennar leiði að leyfa beri þessa púða því þeir hafa eftir allt saman ekki reynst svo slæmir….

Hagkvæmnisrök fjárveitingavaldsins

Það er eins og hvert annað þvaður að það sé læknisfræðilegt mat sem liggur að baki þeirri ákvörðun kontóristanna á vegum velferðarráðherra að móta ekki áætlun um að gefa öllum konum með PIP-púða færi á að þeir verði fjarlægðir.

Það eru tvær ástæður sem geta hindrað menn í að bjóða þennan valkost og hvorug þeirra er læknisfræðileg.

Önnur er sú að þetta eru býsna margar aðgerðir og kosta allar samanlagt heilmikla peninga. Hin er sú að það þarf mannskap og aðstöðu til að sjá um þessar aðgerðir.

Það eru horfur á þessum aukaútgjöldum sem fá menn til að spyrja þessarar spurningar: Er virkilega ástæða til að bjóða uppá að PIP-púðarnir verði fjarlægðir þó þeir séu heilir? Er ekki hægt að sleppa með minni kostnað með því að fjarlægja aðeins þá sem eru lekir, bjóða uppá að hinir verði ekki fjarlægðir fyrr en þeir fara að leka…. og svo geta konurnar sem treysta sér ekki til að bíða látið fjarlægja heila púða á eigin kostnað ef þær vilja?

Það er þetta og nákvæmlega þetta sem verið er að gera.

Hvað ber að gera?

Sú áætlun sem heilbrigðisyfirvöld eiga að fylgja er augljós og þarfnast ekki þeirra upplýsingaöflunar sem menn þykjast ástunda.

• Skoða á þær konur sem hafa PIP-púða í brjóstum sínum og fjarlægja þá þegar í stað reynist þeir skemmdir eða líkur á einkennum útfrá þeim.
• Öllum öðrum konum verði skipað í röð í bið eftir að púðarnir verði fjarlægðir nema þær ákveði sjálfar að sleppa því eða vilja frekar bíða og sjá til.
• Hafist verði handa við aðgerðir eftir því sem mannafli og aðstaða leyfir.
• Fylgst verði með konum á meðan þær bíða aðgerðar.

Þetta er eina skynsamlega og ábyrga áætlunin sem til greina kemur. Spurningin er ekki hvort heldur hvenær eigi að fjarlægja alla PIP-púða skemmda sem heila.

Og spyrja menn þá um kostnað

Þær konur sem ganga með PIP-púða í brjóstum sínum hafa orðið fyrir slysi og líkamleg heilsa þeirra kann að vera í hættu. Heilbrigðiskerfið hefur þá skyldu að bjóða uppá lækningar í slíkum tilvikum. Varla verður um þetta deilt.

Ekki leiðir samt af því að græða skuli nýja silikonpúða í brjóst þeirra á kostnað ríkisins. Sumir hafa þá afstöðu – þó þeir fylgi minni fram að þessu – að það sé ekki réttlætanlegt. Konurnar verði að sitja uppi með skaðann af vörusvikunum og verði að kaupa ósvikna vöru ef þær vilja láta græða aðra púða í staðinn.

Ég er ekki viss um að þessi afstaða samrýmist samfélagsábyrgð sem við teljum sjálfsagða á öðrum sviðum.

Hér eru hundruðir kvenna sem eiga í hlut. Hvernig eiga þær að sækja rétt sinn? Segjum að læknirinn verði lögsóttur – og dæmdur og honum gert að bæta skaðann. Hann getur það ekki og konurnar sitja eftir með sárt ennið. Læknirinn þarf svo að sækja á innflytjandann, innflytjandinn á fyrirtækið í Frakklandi eða eftirlitsstofnun þar…. og endalaus halarófa. Einstaklingar geta ekki staðið í þessu og ráða ekki við það.

Mun skynsamlegra er að heilbrigðisyfirvöld fjarlægi PIP-púðana og bæti konum sem vilja skaðann með því að græða í þær annan og öruggari silikonpúða ef þær óska þess. Íslenska ríkið getur svo beitt þunga sínum og sótt að þeim sem teljast ábyrgir fyrir skaðanum. Eins og júristarnir mundu segja – ríkið reddar málinu og beitir svo fyrir sig endurkröfurétti sem það á með þungum lagarökum. Og það gætu verið frönsk yfirvöld þegar upp er staðið. Aumar alþýðukonur uppá Íslandi eiga ekki sjens í soleiðis.

Konur og bílar

Ég trúi því að menn vilji vera sanngjarnir og gera vel í þessu máli. Það eru vond sjónarmið sem rugla þá í ríminu. Í fyrsta lagi eru það blind hagkvæmnisrök fjárveitingavaldsins sem telja verða varasöm hér sem annars staðar þegar heilbrigðismál eiga í hlut.

Í öðru lagi skýtur hér upp kollinum inngróin misvirðing við réttindi kvenna. Og verð ég að láta mér nægja að útskýra þetta með tveimur hliðstæðum.

1) Við heyrum oft í fréttum að uppgötvast hafi galli í tiltekinni gerð bifreiða. Sagt er að ákveðið hlutfall bifreiða af þessari gerð séu að bila með vondum afleiðingum. Ekki er að spyrja að því – allar bifreiðarnar eru einfaldlega kallaðar inn og menn fá nýjan eða skipt er um búnaðinn sem ber með sér áhættuna.

2) Til eru fræði sem útskýra sókn karlmanna í volduga bíla með tilfinningalegri innri togstreitu. Þegar hótfyndnir Svíar sjá svona risabíla frá Bílabúð Benna með stórum dekkjum og öllu tilheyrandi – tala þeir um „pensiförlängare“ eða lengingu á getnaðarlimnum. Kenningin er að stóru fjalla- og jöklafarartækin sé sárabót og huggun karlsins vegna þess hvað tippið á honum er lítið. – Svo fara menn á fjöll, bremsukerfið gallað, þeir velta niður í gil og brjóta bæði sig á blessaðan bílinn. Ekki dettur nokkrum manni annað í hug en láta manninn hafa nýjan bíl sem var þaráofan kaskótryggður og svo fer hann á sjúkrahús og þar á eftir í dýra endurhæfingu. Allt vegna þess að hann vildi endilega lengja á sér tippið og stunda sífelldar erindisleysur uppum fjöll og firnindi. Því aldrei kom hann með týnd hross eða kindur af fjöllum – og því síður dittaði hann að girðingum eða veiddi fisk. Hann var bara að spóka sig með liminn sinn.

PéEss

Af gefnu tilefni finn ég mig knúinn til þess sem ég á alls ekki að þurfa – að réttlæta hvers vegna kurfur eins og ég er með „konubrjóst á heilanum“ þessa dagana. Góðkunningi minn sem er leigubílstjóri spurði mig um þetta í spjalli og reyndar fleiri….

Meirihluti sjúklinga minna eru konur. Margar þeirra nú og fyrr ganga einmitt með þessa bönnuðu púða sem er ávöxtur glæpsamlegrar græðgi eftir peningum. Ég geri mér ljóst að sú vá sem steðjar að konum með þessa púða í brjóstum sínum er ekki aðeins líkamleg heldur einnig tilfinningaleg. Skilaboð heilbrigðisyfirvalda til þeirra er að þær séu ekki ofgóðar að þola það að ganga hugsanlega með tímasprengju í brjóstunum. Þetta er auðvitað virðingarleysi við tilfinningar þeirra og sjálfsákvörðunarrétt… sem er sossum ekki nýtt fyrir þeim mörgum. Kontóristarnir frá Landlækni og uppí ráðuneyti virðast ekki meðvitaðir um þetta og það þykir mér skítur og skömm.

…má fólk þá sjá í gegnum fingur sér þó ég æsi mig pínulítið og eigi erfitt með að hætta að hugsa um þetta.

Fær Landlæknir ekki að vita hvaða konur þetta eru?

Í fyrsta lagi virðist það vera eitthvað vesen að búa til skrá yfir þær konur sem eru svo óheppnar að púðum þessum hafi verið komið fyrir í brjóstum þeirra.

Mér skildist á fréttamanni og Landlækni í fjölmiðlum í gær að einhver dráttur væri á að lýtalæknar skiluðu upplýsingum til embættisins um þær konur sem í hlut eiga. Spurði fréttamaður Landlækni álits sem svaraði um hæl að samkvæmt lögum um embættið ætti hann rétt á upplýsingunum.

Lög um sjúkraskrár segja það sem segja þarf

En hvað er að vefjast hér fyrir læknum? Og hvað veldur fumi Landlæknis í þessu máli? Það er ekki skilningur þeirra á lögum um Landlækni. Líkast til takmarkaður réttur lækna til að veita upplýsingar sem tilheyra sjúkraskrám – en það er í þessu tilviki nöfn kvenna sem hafa gengist undir tiltekna aðgerð. Þurfa menn eitthvað að velkjast í vafa um þetta?

Í 13. grein laga um sjúkraskrár 25/2009 segir meðal annars:

- Heilbrigðisstarfsmenn sem koma að meðferð sjúklings og þurfa á sjúkraskrárupplýsingum hans að halda vegna meðferðarinnar skulu hafa aðgang að sjúkraskrá sjúklingsins….  Umsjónaraðili sjúkraskráa getur veitt öðrum starfsmönnum og nemum í starfsnámi í heilbrigðisvísindum, sem undirgengist hafa sambærilega trúnaðar- og þagnarskyldu og heilbrigðisstarfsmenn og koma að meðferð sjúklings, heimild til aðgangs að sjúkraskrá hans að því marki sem nauðsynlegt er vegna starfa þeirra í þágu sjúklingsins.

- Aðgangur að sérstaklega viðkvæmum sjúkraskrárupplýsingum ….. skal takmarkaður við heilbrigðisstarfsmenn sem nauðsynlega þurfa upplýsingarnar vegna meðferðar sjúklingsins. Skal aðgangur að sérstaklega viðkvæmum sjúkraskrárupplýsingum að jafnaði takmarkaður við þá heilbrigðisstarfsmenn sem starfa innan þeirrar einingar eða deildar heilbrigðisstofnunar eða starfsstofu heilbrigðisstarfsmanns þar sem meðferð er veitt. Aðgangur annarra heilbrigðisstarfsmanna að sérstaklega viðkvæmum sjúkraskrárupplýsingum er óheimill nema með samþykki sjúklings. Heimilt er að víkja frá framangreindum aðgangstakmörkunum ef það telst nauðsynlegt vegna öryggis heilbrigðisstarfsmanna.

Þær upplýsingar sem lýtalæknar þurfa að gefa er til heilbrigðisstarfsmanns í skilningi laganna og nauðsynlegar vegna meðferðar sjúklings í skilningi sömu laga. Hér er nefnilega um að ræða upplýsingar um fólk sem hefur orðið fyrir slysi til heilbrigðisyfirvalda sem þurfa að grípa til aðgerða sem snerta fjölda fólks – aðgerða sem felast í læknisfræðilegri íhlutun, þ.e. meðferð. Þetta er eins ljóst og skýrt og það getur verið. Því þarf ekki að efast neitt um hina almennu heimild lýtalækna til að senda Landlækni upplýsingar.

Hér er aðeins eitt vafaatriði. Eru þetta „sérstaklega viðkvæmar“ upplýsingar? Samkvæmt lögunum er skilgreiningin komin undir áliti sjúklingsins sjálfs. Nú liggur það álit ekki fyrir. Ef við göngum útfrá því að sjúklingarnir telji þær „sérstaklega viðkvæmar“ þá þarf að spyrja sjúklinginn fyrst hvort senda megi Landlækni upplýsingar þannig að embættið geti haldið skrá yfir þessar konur. Þetta vandamál er auðleyst – læknir sendir konu bréf, tilkynnir henni um að hún hafi PIP í brjóstunum og segir henni að hann muni tilkynna Landlækni nema hún leggi bann við því innan ákveðinnar dagsetningar. (Fordæmi er fyrir þessu sbr. hinn frægi heilsugagnagrunnur)

Ég tel þó að þetta sé óþarfi þar sem heilsufarshagsmunir kvennanna eru yfirsterkari hugsanlegu mati þeirra á „sérstaklega viðkvæmum“ upplýsingum. Mestar líkur eru á að konurnar telji þessar upplýsingar ekki svo viðkvæmar að Landlæknir megi ekki vita að þær hafi fengið eiturpúða í brjóstin. Ef menn vilja standa harðir á að spyrja konurnar fyrst geta þeir gert það en það skapar ekki nema eins til tveggja daga seinkun ef fyrrgreinda leiðin er farin.

Mér þykir einkennilegt að samskipti Landlæknis við lækna sé á þann veg að þeir fái ekki fyrirskipanir með tilvísun annars vegar í lög um Landlækni og lög um sjúkraskrár – þannig að þeir þurfi ekki að velkjast í vafa.

Hrósa verður heilbrigðisyfirvöldum þrátt fyrir allt

Þrátt fyrir gagnrýni má ekki gleymast að hrósa. Í samanburði við það sem gerist í öðrum löndum þá hafa Íslendingar ekki enn alveg glatað félagslegri hugsun sinni þegar kemur að heilsuvá og sjúkdómum. Sem betur fer hvarflar ekki að mönnum að færa ábyrgðina á öllum aðgerðum yfir á einstaklingana sem í hlut eiga og einkareknar lækningastofu. Sem betur fer.

En best fer á því að menn séu sjálfum sér samkvæmir – eins og þeir vísast hafa einsett sér.

Áætlun heilbrigðisyfirvalda gegn heilsuvánni

Áætlunin sem Velferðarráðuneytið hefur gefið út tilkynningu um felst í þrennu:

Í fyrsta lagi á að skoða allar konurnar og ástand þeirra. Gott.

Í öðru lagi á að fjarlægja alla eiturpúða sem eru farnir að leka þegar í stað. Gott.

Í þriðja lagi á að fylgjast náið með hinum konunum. Slæmt. Það er eins og menn átti sig ekkert á hvað í þessu felst.

Þessi áætlun felst í því að bíða með að fjarlægja eiturpúða úr brjóstum kvenna þangað til þeir eru farnir að leka. Með öðrum orðum munu heilbrigðisyfirvöld ekki fjarlægja þessa púða áður en þeir valda skaða heldur þegar þeir gera það. Auðvitað er þetta ekkert vit – og vænti ég þess að ekki þurfi að eyða löngu máli í að rökstyðja það.

Krafan er sú að allir eiturpúðarnir séu fjarlægðir eins fljótt og frekast er unnt – fyrst auðvitað hjá þeim konum þar sem rof hefur orðið eða einhver önnur merki gefa tilefni til. Þá er skynsamlegast að allar hinar konurnar séu einfaldlega settar í röð og fari í brottnámsaðgerðina hver af annarri.

Það er ekki hægt að ætlast til….

Allt tal um að vandamálið sé ekki brátt eða súperakút er eins og hver önnur þvæla. Það er ekki hægt að ætlast til þess að ung kona beri eitur í líkama sínum í hylki sem getur hugsanlega rofnað og vitað af þessari tímasprengju og ætlast til að hún haldi ró sinni og sé þar með fullkomlega andlega heilbrigð á biðtímanum. Hver ætti að þurfa að sætta sig við slíkan ónauðsynlegan kvíða og áhyggjur?

Aðra hlið málsins má einnig skoða: Nú er það svo að brjóstin (líkt og nokkur önnur líffærakerfi) eru hluti af sjálfstilfinningu konunnar sem konu. Á þetta reynir jafnan þegar eitthvað bjátar á.

Við getum reiknað með að töluvert hlutfall þeirra kvenna sem hafa látið setja silikonpúða í brjóst sín geri það af því þær eru á einhvern hátt viðkvæmar en aðrar konur í svipaðri stöðu fyrir því hvernig brjóstin þeirra eru. Má þá ekki reikna með að þær hafi tilhneigingu til að vera viðkvæmari og þar með stressaðri eða kvíðnari þegar kemur að brjóstunum? Auðvitað. Þarf þá ekki að taka tillit til þess sem áhættuþáttar þegar ákveðið er láta konur ganga um með þessa púða og bíða eftir að þeir springi? Er ekki líklegt að þær þoli slíka bið og vitneskju um tímasprengju verr en embættismenn sem eru að reyna að setja sig í spor þeirra?

Tvö myndbönd í lokin

Hér eru tvö myndbönd Annað frétt og hitt reynslusaga með athugasemdum lækna.

Góður og grandvar kollegi minn spurði mig um daginn hvort ég hefði tekið eftir því að femínistarnir eru ekkert að æsa sig yfir þessu máli. Að minnsta kosti ber ekki á þeim í umræðunni… en svo ætti að vera því þetta varðar konur og hvernig þær hugsa og hvernig þeim líður og hvað þær gera til að líða betur. Í hundraða tali hérálandi og jafnvel þúsundatali.

Líklega er þetta vegna þess að fegrunaraðgerð á brjóstum er dæmi um hlutgervingu kvenlíkamans og vandræðalegt að blanda sér í þessa umræðu. Konur á valdi hlutgervingarinnar – fórnarlömb kapítalismans og feðraveldisins – konur sem frjálsar og fúsar beygja sig undir þetta vald og verja það með kjafti og klóm…. maður rís þeim ekki til varnar, eða hvað?

Vinurinn minn Guðmundur Andri var að reyna að koma því til skila í útvarpinu í síðustu viku að menn ættu ekki að láta afstöðu sína til fegrunaraðgerða og tilburða til að breyta líkamanum á einhvern hátt rugla sig í ríminum. Þetta hefði mannkindinn ástundað svo lengi sem við höfum ummerki um hana. Semsagt löngu fyrir hlutgervingu kvenna af ætt vörusamfélags kapítalismans sem er það sem femínistar tala um hástöfum. En konur og menn hafa verið hlutgerð og hafa hlutgert sig sjálf svo lengi sem sögur fara af – nema vöruhlutgerving er af öðru tagi en sú þegar við voru allmjög frumstæð. En þetta er nú allt saman önnur saga… Vildi ég ræða málið burt séð frá afstöðu til hvort ástæður séu réttmætar til hinna svokölluðu fegrunaraðgerða.

Ábyrgð læknis

Hvers konar lækningatæki – allfrá lyfjum og gerviliðum til öndunarkúta og silikonpúða í brjóst – eru og eiga vera háð ströngu gæðaeftirliti í framleiðslu. Um þetta gilda miklir reglubálkar og sérstakar stofnanir eiga að hafa eftirlit og sjá um vottun framleiðslunnar.

Hvers vegna er þetta gert? Einfaldlega vegna þess að hver og einn læknir getur ekki gengið úr skugga um þetta og á ekki að þurfa að gera það. Ekki frekar en hann þurfi að kanna og ganga úr skugga um hvort starfandi sérfræðingur í þvagfæraskurðlækningum hafi læknaleyfi og sérmenntun á sviðinu. Það á Landlæknir nefnilega að gera.

Segjum að læknir ávísi blóðþrýstingslyfi af tegundinni X2. Hann gerir þetta vegna þess að í vísindagreinum er gerð grein fyrir verkun lyfsins, eftirlitsstofnanir hafa leyft sölu lyfsins og gefið út ábendingar og klínískar leiðbeiningar mæla fyrir um að hann eigi að nota lyfið í því tilviki sem um ræðir.

Segjum nú að framleiðslustjóri útibús Aktavís á Indlandi (menn fremja auðvitað ekki glæpi hér í Garðahreppnum – bara á Indlandi!) hafi séð sér leik á borði og sett aspirín í þessar lyfjapakkningar og stolið blóðþrýstingslyfjunum og pakkað þeim í bílskúrnum heima hjá sér og selt á svörtum markaði. Tíu árum síðar kemur í ljós þegar tölur um veikindi og dauðsföll eru athuguð að fylgni reynist á milli óeðlilegra dauðsfalla og erfiðra veikinda og notkunar blóðþrýstingslyfsins X2. Og upp kemst um glæpinn.

Þá spyrjum við: Bera læknarnir sem ávísuðu X2 einhverja ábyrgð?

Það er útilokað að þeir beri ábyrgð. Þeir vissu ekki betur og voru vísvitandi að fremja þann gjörning að ávísa X2 en ekki aspiríni. Þeir máttu ganga að því vísu að X2 væri örugglega ávísað í apótekinu en ekki einhverju öðru. Og apótekið mátti ganga að því vísu að það hefði fengið X2 í þeim pakkningum sem það pantaði frá Aktavís. Það eru aðrir en læknirinn sem bera ábyrgð á því að sjúklingurinn fái þá vöru til lækninga sem ávísað er.

Ef þras um þetta væri uppi á Íslandi væri enginn að taka lækni á teppið – heldur Lyfjastofnun, apótekara, stjórnendur Aktavís og þar frameftir.

Er einhver munur á þessu og þeim silikonpúðum sem Jens Kjartansson græddi í konubrjóst á Íslandi? Ég bara kem alls ekki auga á muninn. Það er útilokað að gera hann ábyrgan fyrir glæp framleiðandans og því að þartilskipaðar eftirlitsstofnanir hafi ekki auðnast að standa illvirkjann að verki fyrr.

Hin siðferðilega ábyrgð

Mér þykir helvíti hart ef menn ætla að fara að gera aðför að lækni þessum eins og hann hafi verið að stunda eitthvert kukl – tekið viðsjárverða áhættu eins og stundum er gert þegar menn nota lækningaaðferðir sem styðjast ekki við neinar eða ónógar rannsóknarheimildir. Maðurinn var að fremja læknisverk og nota til þess tæki sem hafa verið leyfð í samfélaginu að uppfylltum ákveðnum skilyrðum um öryggi. Ekki er vitað til annars en hann hafi gert það sem á hans valdi var til að uppfylla þau skilyrði.

Sigmar Guðmundsson var á algerum villigötum í viðtalinu í kvöld við Jens Kjartansson lækni. Berð þú enga ábyrgð? Berð þú enga ábyrgð sem innflytjandi og bla bla bla….. Það má vel vera að Jens Kjartansson samkvæmt einhverjum lagaklásúlum um innflutning á salti og hveiti beri ábyrgð sem slíkur. En það er þá bara eitthvað sem hann greyið veit ekkert um og getur ekki sagt annað en pass. Hann ber ábyrgð á því að kaupa ekki silikonpúða af öðrum framleiðendum en þeim sem eru vottaðir og undir eftirliti. Og það gerði hann.

Til ábyrgðar kemur í öðrum punkti og Sigmar eyddi tíma sínum ekki í dag til að kanna hann – heldur reyndi að finna eitthvað sem hann gat nuddað lækninum uppúr. Það er æsifréttamennska en ekki tilraun til að beita gagnrýnni hugsun og upplýsingaleit til að fræða almenning og flytja honum mikilsverðu tíðindin.

Alveg er ég hissa á að Kastgáfnaljósið skuli nú ekki hafa skoðað sjúklingalögin. Í Lögum um réttindi sjúklinga nr. 74/1997 5. gr. segir:

Sjúklingur á rétt á upplýsingum um:

a. heilsufar, þar á meðal læknisfræðilegar upplýsingar um ástand og batahorfur,

b. fyrirhugaða meðferð ásamt upplýsingum um framgang hennar, áhættu og gagnsemi,

c. önnur hugsanleg úrræði en fyrirhugaða meðferð og afleiðingar þess ef ekkert verður aðhafst,

d. möguleika á að leita álits annars læknis eða annarra heilbrigðisstarfsmanna eftir því sem við á um meðferð, ástand og batahorfur.

- Þess skal getið í sjúkraskrá sjúklings að upplýsingar samkvæmt þessari grein hafi verið gefnar.

- Upplýsingar samkvæmt þessari grein skulu gefnar jafnóðum og tilefni skapast og á þann hátt og við þau skilyrði að sjúklingur geti skilið þær.

- Eigi í hlut sjúklingur sem ekki talar íslensku eða notar táknmál skal honum tryggð túlkun á upplýsingum samkvæmt þessari grein.

Hér er algerlega og fullkomlega ljóst að hvorki Landlæknir né Jens Kjartansson höfðu leyfi til að ráða ráðum sínum og ákveða að hafa ekki samband við konurnar og upplýsa þær um að þær hefðu púða í brjóstunum sínum sem væru eitraðir.

Enn síður var það þeirra að ákveða að brjóta lögin og reyndar siðareglur lækna sem kveða á um hið sama – með því að fylgja prinsippinu um að “valda ekki óróa” meðal kvennanna. Hvaðan höfðu þeir að prinsippið um að valda ekki óróa sé æðra prinsippinu um rétt sjúklingsins á upplýsingum?

Hver klúðraði siðferðilegri ábyrgð?

Þá er spurningin þessi: Hvað gerðist á fundi Landlæknis og Jens Kjartanssonar? Jens segir að hann hafi skilið niðurstöðu fundarins á þann veg að ekki ætti að valda óróa meðal kvennanna heldur fylgjast vel með þeim.

Auðvitað er þetta eins og hvert annað þvaður. Ef á að fylgjast vel með konunum hefði átt að kalla þær allar inn þegar í stað og skoða þær. Varla felst það að fylgjast vel með sjúklingum að bíða eftir að þeir kvarti eða eitthvað komi upp. Þess vegna er þessi ráðstöfun að valda ekki óróa og fylgjast bara vel með ákvörðun um að gera ekki neitt og bíða þess með tíu fingur upp til Guðs að ekkert gerist.

Því er ljóst að hafi þessi ákvörðun verið tekin þá var hún fullkomlega ábyrgðarlaus og heimskuleg.

En hvað gerðist á þessum fundi? Hvers vegna gekk Sigmar Guðmundsson ekki úr skugga um það? Jens Kjartansson segir honum að hann hafi skilið niðurstöðu fundarins á þennan veg og sagt frá því á fundi lýtalækna. Líklega er hægt að staðfesta það með vitnum og kannski fundagerðum.

Nú verða menn að staldra við.

Ímyndið ykkur fund á húsakynnum Landlæknis um þetta hræðilega mál. Læknirinn sem hefur frétt að hann hafi grætt silkonpúða í konubrjóst í hundraðatali hefur frétt að þeir séu baneitraðir. Hann er auðvitað í rusli aumingja maðurinn. Ekki neita því. Ekki gera ykkur neinnar grillur um annað. Þannig var það og getur ekki hafa verið öðruvísi. Nú þarf að ná fókus – hvað á að gera? Það er Landlæknir sem á að vera hinn rólegi, með heiðan huga og dómgreindina í lagi. Þar eiga engar geðshræringar að rugla rýmið.

Segjum að hér hafi verið tekin ákvörðun nákvæmlega eins og segir í yfirlýsingu Landlæknis. Að kalla ætti inn konurnar og upplýsa þær. Þá er spurningin þessi sem fréttamaður í þjónustu almannaheilla á að spyrja: Hvar er bókunin? Hvar var þetta skrifað á blað og sent svo í tölvupósti á eftir lækninum þannig að hann hefði þetta á hreinu hvað var ákveðið?

Þetta er nefnilega gert í aumustu félögum. Það er bókað hvað var ákveðið og maður fær sent í tölvupósti fundagerð, bókanir o.s.frv. til að minna mann á að þetta hafi maður sammælst um rétt í þessu.

Geti Landlæknir ekki framvísað þessu stendur bara orð gegn orði.

Hver bjó til þann vanda? Að orð stendur gegn orði? Það var Landlæknir. Hann mátti vita að læknirinn var í fári. Sem læknir sjálfur veit hann að fólk sem líður illa, er í uppnámi og áhyggjufullt það getur skilið samtöl við mann á allt annan hátt en maður sjálfur. Svo vissara er að bóka eða minna á hvað var ákveðið.

Skiptir þá ekki máli hvort hann bókaði samtalið – Landlæknir ber ábyrgð á misskilningnum.

Svo getum við velt fyrir okkur eftir að hafa orðið vitni að nokkrum viðtölum við Landlækni í sjónvarpi – hvort ekki sé hægðarleikur að misskilja þann mann. Talar þessi maður hreint út, skýrt og skilmerkilega? Er það hans háttur á að tjá sig? Ég bara spyr.

Segjum sem svo að Landlæknir hafi lagt fyrir Jens og hans kollega að hafa samband við konurnar og upplýsa þær. Átti hann ekki að fá fréttir af því máli? Bar hann sig eftir þeim? Sigmar Guðmundsson eyddi ekki vinnudeginum í dag til að grennslast fyrir um þetta – ekki frekar en hvort það væri hafið yfir vafa að lækninum hafi verið falið verkefnið.

Hér sitjum við uppi með klúður og ég sé ekki betur en það sé Landlæknis og einskis annars. Vitað er nefnilega og ekki dregið í efa að Jens Kjartansson mætti hjá Landlækni um leið og glæpurinn var með vissu upplýstur.

Ábyrgð samfélagsins

Og hvað þá með ábyrgð ríkisins…. Á samfélagið að bera einhverja ábyrgð hér? Auðvitað. Samfélagið ber þá ábyrgð að sýna þessum konum umhyggju eins og öðrum sem verða fyrir líkamlegu hnjaski.

En hvað gerist? Velferðarráðherra og aðrir í kringum hann fara að blanda inní málið einhverju sem kemur því ekkert við. Dregið er í efa að ríkið hafi einhverjar skyldur í sambandi við klúður í heilbrigðisstarfsemi vegna þess að hún er ekki greidd af ríkinu.

Þýðir þetta að sú heilbrigðisstarfsemi ein sem greidd er af ríkinu sé vottuð heilbrigðisstarfsemi og að henni megi ganga vísri sem faglegri og öruggri? Nei, þetta þýðir það ekki. Læknar mega ekki gera hvað sem er og ekki nota hvaða tæki sem er.

Þýðir þetta að vegna þess að um “fegrunaraðgerð” sé að ræða þá eru þetta eins og hver önnur viðskipti. Þannig að sama gildir um vondar þakplötur og silikon í konubrjóst?

Kannski og segjum sem svo. En þá spyrjum við um “fegrunaraðgerð”. Hvenær er eitthvað fegrunaraðgerð? Líklega þegar einhver gerir eitthvað án þess að þurfa endilega að gera það af heilsufarsástæðum eða þeim “fegrunarástæðum” sem háttvirt Alþingi, ráðherra, almenningur þessa stundina…. viðurkennir.

Alltílagi. Fegrunaraðgerðin er bara eitthvað sem konurnar gerðu.

En við erum ekki að tala um fegrunaraðgerðina sjálfa heldur afleiðingar þess að eitthvað fór úrskeiðis í henni sem er óumdeilanlega heilsuvandamál og eða líkamleg ógn. Þar með er fegrunaraðgerð og ástæður kvennanna og allar skoðanir okkar á því hvort þetta hafi verið dilla í þeim og ástæðulaust rugl…. þá er allt mat okkar á brjóstakomplexnum og hvernig konur mega bregðast við honum út úr myndinni. Og líka hvort ríkið greiði fyrir fegrunaraðgerðir.

Þar með er þetta silikonmál komið á bekk með íþróttaslysum og hvers kyns sjálfskaparvítum öðrum. Flest heilbriðismál eru sjálfskaparvíti þegar farið er útí hörgul. Hvað eru þessi íþróttamenn að derra sig og taka áhættu með því að éta stera, reyna alltof mikið á sig, keppa þegar þeir eru þreyttir, reyna á sig þegar vöðvar hafa ekki fengið að jafna sig og bla bla bla bla….. og stunda íþróttir yfirleitt sem eru hreinn óþarfi þegar útí það er farið. Hvern fjandann á samfélagið að vera að tjasla þessu fólki saman?

Svo reykir fólk, drekkur áfengi, borðar smjör og sullar í sig sykurbombum…. Nennir ekki að hreyfa sig. Svo vinnur þetta pakk í drep og fer illa með sig. Ber samfélagið einhverj ábyrgð á afleiðingunum?

Ja, við höfum nú ekki skilgreint hvaða sjálfskaparvíti er í lagi og skal bætt og hvað ekki. Ég veit að fullt af fólki vill ekki greiða fyrir afleiðingar af því sjálfskaparvíti mínu að reykja – eða það sjálft að afleiðingar þeirra eigin sjálskaparvítis skuli greitt. – En þessa umræðu getum við tekið seinna.

Málið liggur fullkomlega ljóst fyrir. Í fyrsta lagi brást neytendavernd. Í öðru lagi brást gæðaeftirlit með framleiðslu lækningatækja. Í þriðja lagi eru nokkur hundruð Íslendingar með eitur í holdi sínu af þessum sökum. Ljóst er að þetta er ekki af völdum starfsemi hins félagslega heilbrigðiskerfis en heilbrigðisstarfsemi engu að síður með heilsufarsafleiðingum.

Samfélagið og heilbrigðiskerfið hefur þeim skyldum að gegna að gæta heilsufars og bægja frá ógnum við heilsu fólks – alveg sama hvaðan sú ógn kemur eða hvernig hún skapaðist. Velferðarráðherra hefur algerlega ruglast í ríminu ef hann áttar sig ekki á þessu prinsippi og heldur að hann eigi að gera eitthvað annað en leiðrétta þann skaða sem átt hefur sér stað.

Og hvað á þá að gera?

Málið er ósköp einfalt: Það á að kalla inn þær konur sem eru með þessa púða. Komi í ljós leki á að fjarlægja púðann strax og setja annan þeim að kostnaðarlausu. Komi ekki í ljós leki á að gera konunum skýra grein fyrir áhættulíkum og hver áhættan er og fá fram óskir þeirra í því sambandi. Vilji þær fjarlæga gripin verði það gert… vilji þær bíða og sjá og vera undir eftirliti þá það… og svo framvegis. Þetta heitir upplýst ákvörðun sjúklings og læknis í sameiningu – ef einhver veit ekki hvað það er. Eftir þessa athugun er hægt að setja hlutina í forgangsröð eftir bráðleika og ganga í verkin. Einfalt, öruggt, siðlegt og það sem samfélagið á að standa fyrir.

En reikninginn – hvert á að senda hann…. Ja, erum við ekki í félagi til þess að það bjargi hverjum einstaklingi sem á undir högg að sækja en félagið beitir svo mætti sínum að rukka bætur? Svona einsog þegar ríkið greiðir mér laun ef fyrirtæki verður gjaldþrota en gerir svo kröfu í búið…..Og verkalýðsfélagið fer í prófmál þegar á mér er brotið?

Markaðslögmálin smita og menga umræðuna í þjóðfélaginu. Þegar einhverjar sensasjónir verða til skapast mikil spurn eftir áliti alls konar fagmanna og álitsgjafa sem oft eru sjálfskipaðir í huga fjölmiðlamanna vegna þess eins að viðkomandi hefur viðrað skoðanir sínar. Og svo ertu kannski formaður í sálfræðingafélagi og verður að segja eitthvað. Eða forstöðukona Stígamóta og átt auðvitað að segja eitthvað. Eða bara sjálfsupphafinn og uppþemdur bloggari sem heldur að skoðanir þínar séu merkilegasta markaðsvara veraldarinnar á sílokonhafinu og þú heyrir mannlinginn inní þér hrópa á viðbrögð – já, þú verður að segja eitthvað og helst eitthvað krassandi og mergjað. Bara einhvers staðar.. kommenta á frétt, facebook, blogg… bara umla, baula….. Já og jafnvel bara prumpa því prumpið þitt hlýtur auðvitað að koma öllum við því það er markaðsfrelsi og það má reyna hvort það selst.

Og markaðslögmálin láta ekki að sér hæða. Það er eins og við séum öll á markaðstorgi skoðana og sannfæringa í samkeppni um hneykslun, hlutlægni, gáfur og rök. Einhver setur á markaðinn nýtt “vörumerki” eins og til dæmis “umræðuna um frásögn Guðrúnar Ebbu”. Þá er vaðið um allt samfélagið milli “samkeppnisaðila” og þeir krafnir um svör. Hvað hefur þú að bjóða á umræðu- og æsingamarkaðnum í ljósi þessarar nýjungar? Rétt eins og Apple hafi sett á markað nýja gerð af símtæki og bankað hafi verið uppá hjá Nokia.

Og… við erum svo hræðilega gegnsýrð af sjúku vörusamfélagi kapítalismans þar sem allt gengur kaupum og sölum, allt er á markaði og allt komið undir auglýsingum… að við finnum þessa hræðilegu hvöt til þess að bregðast við. Við verðum auðvitað að hafa skoðun. Við verðum auðvitað að koma í viðtal hjá fjölmiðli. Við verðum auðvitað að koma okkur á framfæri. Jafnvel þó við höfum andskotann ekkert að segja, engar heimildir að byggja á og varla vit á umræðuefninu.

Nógu slæm er sú flensa að láta undan þessari kröfu vegna veikrar lundar eða hugsunarleysis. Hin veikin er verri þegar óráðið sækir á og manni finnst endilega sjálfsagt og eðlilegt að kasta sér útá markaðstorgið með sínar gáfulegu vangaveltur – ekki vegna þess að þær skipta einhverju máli heldur vegna þess að nú er eftirspurn eftir hugmyndum og tækifærið þarf auðvitað að nota. Þetta má svo gera í skjóli þess að koma þurfi gildi fags eða fræðigreinar eins og sálfræði á framfæri… sem er reyndar ekkert annað en að koma mér um mig frá mér til mín á framfæri. Svona eins og þegar einn bankinn í bólunni bauð einhverja vitleysu þá þurfti annar banki að elta hann vitandi vits um að þetta mundi leiða þjóðfélagið til glötunar á endanum.

Hvað sagði ekki Djöfullinn sjálfur í ódauðlegri túlkun Al Pacino: Vanity, vanity! It’s my favorite sin! [Hégómi, hégómi! Það er mín uppáhalds synd!]

Dóttir fyrrum biskupsins yfir Íslandi hefur gefið út bók þar sem hún segir frá hræðilegri lífsreynslu sinni. Bókin er til sölu. Bókin og innihald hennar er komið á markaðstorgið. Bróðir hennar kemur fram í sjónvarpi til að fylgja eftir yfirlýsingu frá nánustu fjölskyldu. Það var ókeypis en Kastljósið það kvöldið komið á markaðstorgið.

Kjaftastéttin rýkur upp til handa og fóta. Halló! Halló! Allir þurfa að bregðast við nýjustu vörunni á markaðnum og bjóða sína vöru. Við erum í opnu, gagnsæju og lýðræðislegu samfélagi og almenningur heimtar umræðu – hvað hefur þú að segja, taktu afstöðu, segðu þitt, felldu dóma! Hér er hin ósýnilega hönd mætt á staðinn. Blæti fjölmiðlamannsins og tálsýn blaðamannsins. Það sem hann langar að vita vegna þess að hann þarf að senda út krassandi þátt eða skrifa góða grein er allt í einu orðin að kröfu almennings!

En vill almenningur þetta? Fólk er upp til hópa góðgjarnt og vill öðrum vel. Eitt fyrsta svipbrigði ungbarnsins er hið dásamlega bros sem merkir í veröld homo sapiens frá örófi alda “ég fer með friði, vinsemd og gleði yfir að mæta þér”. Og sem betur fer er alið á þessari meðfæddu góðgirni í uppeldinu heimafyrir. Reyndar truflar stéttaþjóðfélagið með valdabrölti sínu og samkeppni þetta uppeldi – en innra með okkur blunda alltaf umvandanir móður okkar sem reyndi að temja okkur mildi.

Nei, við viljum þetta ekki. Við vitum öll að Guðrún Ebba hlýtur að hafa liðið einhverjar þjáningar. Við getum haft samúð með því hvort sem við trúum sögu hennar eða ekki. Við vitum líka öll að bróðir hennar, systir og móðir eiga líka um sárt að binda. Við þurfum ekki að vita neitt um málavöxtu. Okkur er nóg að vita af aldraðri móður og ömmu sem vakir yfir sundraðri fjölskyldu, systkinum sem geta ekki talast við í sátt og frændsystkinum sem skipast hafa í lið eða fylki hver með sínum. Við finnum öll til og okkur svíður undan þessu. Við þurfum ekki einu sinni að vita hvað er satt og heldur ekki að taka neina afstöðu til að svíða undan þessu. Fyrir okkur hér á Íslandi er þetta ekki bara frétt… við erum nefnilega öll ef ekki tengd blóðböndum í annan og þriðja lið þá nágrannar á einhvern hátt. Var ekki gerð skemmtileg tilraun hér um daginn til að gá að því hvað það tæki tvo Íslendinga langan tíma að finna eitthvað sem tengdi þá saman? Það tók augnablik.

Og þá stendur það uppá fagmanninn hvernig hann á að bregðast við í þessum málmhríðarbyl æsingakúlturs og bullumfossa. Ég hef reynt að koma því á framfæri að það sé með öllu ómögulegt á vettvangi fjölmiðla að ræða af einhverju viti um sögu Guðrúnar Ebbu og hennar fjöskyldu á siðlegan og faglegan hátt einfaldlega vegna þess að forsendurnar vantar. Þess vegna biðst ég vægðar fyrir hönd allra sálfræðinga og annarra fagmanna – hvort sem það eru lögfræðingar, læknar, sálfræðíngar eða verkamenn drottins í víngarði siðjaspella – …. ekki krefja okkur um að segja eitthvað um það sem við verðum að þegja um; ekki krefja okkur um álit sem hver maður sér að við getum ekki haft neitt faglegt álit á heldur eitthvað allt annað álit; ekki, ekki, ekki meir…………..

Er það gaman þegar allt fer í uppnám í fjölmiðlunum og færi gefst á að segja eitthvað? Ég spyr fagmanninn – sálfræðinginn, lækninn, félagsráðgjafann og aðra þá kollega mína sem eiga að gæta heilla þeirra sem eiga bágt í samfélagi okkar. Ekki bara þeirra sem eru í okkar persónulegu umsjá heldur líka þeirra sem bera þunga bagga og eru í umsjá annarra kollega okkar.

Hvað er það fyrsta sem við eigum að hugsa um? Það var fært á bók um það bil 600 árum fyrir okkar tímatal þegar fyrsti nafngreindi læknirinn Hippokrates var uppi með Grikkjum: Vér forðumst að valda skaða.

Annað sem við þurfum að hugsa um er hverjum við þjónum. Við erum í þjónustu sjúklinga og samfélags. Við göngum ekki erinda okkar eigin sannfæringar, sjálfsvirðingar eða metnaðar. Þess vegna látum við stundum satt kjurrt liggja um hríð vegna þess að hið sanna verður ósatt þegar það er sagt núna en satt síðar…. vegna þess að stundum heyrir fólk ekki það sem ég segi heldur segi ég það sem fólk heyrir. Og því miður stjórna ég því ekki hvað fólk heyrir.

Hið þriðja sem hafa ber í huga…. þú ert hér og hefur verið menntaður til þess að draga úr böli og bæta mannlífið. Þar er opinber umræða ekki undanskilin.